\documentclass[../baniasadi]{subfiles}

\section{1401/03/16}

\que 
اگر اجازه بدین با این شروع کنیم که شما از دوران کودکی و نوجوانی‌تون تا رسیدن به دانشگاه لطف کنید 
برامون بگین.

\ans
خیلی ممنونم. بسم الله الرحمن الرحیم. بنده متولد شهر اصفهان هستم، تاریخ تولد بنده هم ۱۳۲۱. بنابراین 
خاطرات من برمی‌گرده به دهه‌ها قبل و از این جهت خب، منطبق هست با پروژه شما که تاریخ حوزه 
کامپیوتر رو دنبال می‌فرمایید. تحصیلات ابتدایی رو یکی دو سال اول اصفهان بودم و بعد در تهران، بیشتر 
در شمیرانات بودیم و بعد دیپلمم رو از مدرسه یا دبیرستان هدف ۱ گرفتم که مدرسه خوبی بود در اون 
زمان. بعد هم در کنکور شرکت کردم و چون دیپلم طبیعی داشتم رشته پزشکی شرکت کردم و هم‌زمان در 
فیزیک و کشاورزی. و قبول شدم در کنکورها. حدود یک سال به دانشگاه رفتم ولی چون مایل بودم که در 
رشته فیزیک اتمی مطالعه کنم، حالا آرزو بر جوانان عیب نبود، من رفتم به آمریکا در سال ۱۳۴۰. اول 
اردیبهشت ۱۳۴۰. اون جا ابتدا علوم مهندسی خوندم در دانشگاه پوردو\LTRfootnote{Purdue} که 
یک دانشگاه خوب مهندسی است و اون موقع از ۱۰ دانشگاه بزرگ امریکا بود مخصوصا در رشته 
مهندسی و اولین بار هم انتقال تصویر و پایه‌های تلویزیون در دانشگاه پوردو انجام شد و 
\lr{department} 
برقشون این کار رو انجام داد که بعدا منتهی شد به اختراع تلویزیون. در اون جا مطالعات سطح لیسانسم رو 
انجام دادم و بعد در رشته مهندسی صنایع فارغ‌التحصیل شدم و به ایران برگشتم و در \ui 
تدریس می‌کردم برای سه سال. البته بعدا دوباره رفتم امریکا و در دانشگاه پنسیلوانیا، در \lr{Social 
System Science} 
دکترام رو گرفتم. منتهی وقتی آمدم ایران در مرتبه اول در سال ۱۳۴۶، موقعی که در \ui 
تدریس می‌کردم، بنا به سوابق تحصیلی و کاریم در امریکا، پیشنهاد کردم که هم بعضی درس‌های کامپیوتر 
داده بشه و هم مرکز کامپیوتر در \ui تاسیس بشه. البته این برمی‌گرده به حدود ۵۳ سال پیش. یعنی در 
سال ۱۳۴۷. علتش هم این بود که در امریکا پس از فارغ‌التحصیلی، در یک شرکتی به نام پارانشنال؟ 
کار می‌کردم و اون جا کارای محاسباتی رو با کامپیوتر انجام می‌دادیم و بعضی از \lr{design}ها و 
طراحی‌های لوازم برقی رو، البته ما بیشتر با نور کار می‌کردیم. \lr{Detector} و مسایلی که مربوط می‌شد 
به توزیع یکنواخت نور تو زمین‌های مثلا ورزشی و جاهایی که موضوع نور خیلی مهم بود، توزیع نور. و 
دستگاه‌هایی که این کار رو انجام می‌داد. البته محاسبات ساده‌ای هم انجام می‌دادیم و من یک تجربه اولیه 
در اون جا کسب کرده بودم که وقتی آمدم ایران و در \ui مشغول شدم، گفتم که یعنی این کار در ایران، 
چون اون موقع کامپیوتر هنوز در دانشگاه‌ها خیلی کم مطرح بود. مثلا دانشگاه، حتی \ut در اون موقع 
کارای نام‌نویسی و این نوع کارای مکانیزه رو با سیستم‌های \sorter و \collator و این‌ها انجام 
می‌دادن. کامپیوتر نداشتن. بله. به این ترتیب من در ایران هم سعی کردم کامپیوتر رو در \ui مطرح کنم. 
موافقت شد که مرکز کامپیوتر \ui تأسیس بشه که این کار در سال ۱۳۴۸ یا ۱۳۴۹، یعنی حدود ۵۲ سال 
پیش انجام شد و در مدت کمی، با کمک دانشجویان، ما سیستم‌های دانشگاه رو، سیستم‌های آموزشیش 
رو، مثل برنامه‌ریزی کلاس‌ها، درس‌ها، عرض کنم ثبت نام دانشجویان و دیگه کارنامه و اسناد دانشجویی 
برای پرونده‌هاشون، اینا رو تو مدت خیلی کمی انجام دادیم. فقط هم با کمک همون دانشجوهایی که 
درس‌های اولیه رو در دانشگاه خونده بودن، برنامه‌نویسی مثلا \fort و چیزای شبیه به این. تونستیم این کارا 
رو انجام بدیم. البته دو سه تا درس هم گذاشتیم که بعضی از همکاران هم در این کار اشتغال پیدا کردن. 
مثل \lr{numerical analysis} و حل مسائل مهندسی با روش‌های \lr{finite difference 
methods}، چیزایی که یادم میاد از پنجاه و چند سال قبل، و درس‌های پایه کامپیوتر. عرض کنم که بعد 
از سه سال کار در \ui آمدم تهران در شرکت، موسسه، \imi. ده سال اون جا بودم. تقریبا کار مشابهی رو 
برای \ut انجام دادیم در بخش آموزشی و پرسنلی‌شون و بعد در \tu. البته کارای کامپیوتری به عنوان 
مشاور در اون موقع انجام می‌دادیم مخصوصا برای \vniroo. کامپیوتر تازه در سال‌های ۵۰ رشد قابل 
توجهی در ایران کرد. یعنی \vniroo مجهز شده بود به کامپیوتر، سیستم‌های \lr{billing} شروع کرده بود 
به کار کردن. عرض کنم که، ارتش دارای کامپیوتر شده بود. یه شرکت معروفی هم که اسمش الان یادم 
نیست تأسیس شده بود که کامپیوترهای \hw رو داشت و در اون سال‌های ۵۰ حداقل شش شرکت بزرگ 
کامپیوتری امریکایی در ایران بودن که در رأس اون‌ها \ibm بود که شاید ۷۰ درصد \lr{market} رو 
داشت. \cdc بود، \ncr بود، عرض کنم که همون \hw بود و دو تا شرکت دیگه که الان اسم‌هاش رو 
حاضرالذهن نیستم خدمتتون عرض کنم. به این ترتیب بود که ما وارد کامپیوتر شدیم و در ایران هم این 
موضوع رو دنبال کردیم تا این تاریخ که بعد برمی‌گردیم به بعد از انقلاب. این خلاصه‌ای بود از بعضی از 
سوالاتی که شما مطرح کردید.

\que
خیلی متشکرم. شما توی دانشگاه در امریکا، من اسم دانشگاه رو، صداتون کمی قطع و وصل شد من 
متاسفانه متوجه نشدم.

\ans
دانشگاه پوردو. در \lr{West Lafayette Indiana}. اسمش اون طوری پرطمطراق مثل دانشگاه 
\stanford یا \mitu نباشه ولی یکی از دانشگاه‌های مهندسی به قول خودشون \lr{top} هست. معروف 
هستن به \lr{boiler makers}. مخصوصا در رشته مهندسی مکانیک.

\que
شما در دانشگاه پوردو به عنوان دانشجو فعالیت می‌کردین؟ یعنی درس کامپیوتر داشتین؟

\ans
بله. بله. ما اون جا در دانشگاه پوردو، ببین اینا مال پنجاه و چند سال قبله که خدمتتون عرض می‌کنم. 
کامپیوتر یه چیز، وسیله همه‌گیر مثل امروز نبود همه جا. ولی اون \lr{department}ای که ما داشتیم، 
یک \lr{department} علوم فضایی و علوم مهندسی بود. یک کامپیوتر \ibmsixteen داشت که کل 
مموری این کامپیوتر \lr{8K} بود، \lr{8K} ورد ۳۲ بیتی. و ما کار عمده‌ای رو روی اون کامپیوتر انجام 
می‌دادیم با این که خیلی کوچیک بود. برنامه‌نویسی‌ای هم به اون موقع به ما یاد دادن، زبون \sps بود، 
\lr{Symbolic Programming System} و \machinel. 
اون موقع هنوز زبان‌های (؟) نبود واقعا. ما با اساسشون اون جا آشنا شدیم و بعد هم که یکی دو سال در 
امریکا کارآموزی کردم، بعد اون جا زبان \fort و امثال این، مثل \rpg، دیگه \cob و اینا هم بود که 
خیلی‌ها مهارت داشتن درش.

\que
شما با کامپیوتر \ibmsixteen \ut هیچ وقت کار نکردین؟
\ans
نخیر. من یادم نمیاد. ولی گمون کنم چیزی که ما در دانشگاه پوردو داشتیم، \ibmsixteen بود. چون 
کامپیوتر، مال نسل اول بود. من این جا با \ut خودم کار نکرده بودم. چون اون موقع که ما با \ut شروع 
کردیم کار کردن، \ibmsix داشتن که کامپیوتر بزرگ‌تری بود که می‌تونست سیستم‌های دانشجویی رو 
خوب \lr{run} کنه و سیستم \lr{tape} داشت. \ibmsixteen سیستم هارد دیسک داشتن. هارد 
دیسک‌های بزرگ. اون طوری که من یادم هست.

\que
شما فرمودین که توی \ui مرکز کامپیوتر اون جا رو راه انداختین. یکم در مورد اون مرکز میشه توضیح 
بفرمایید لطفا؟

\ans
مرکز عمده‌ای نبود. یک ‌\ibmele بود که سفارش دادیم و \ibm آمد اون جا و دانشجویان رو تست کرد. 
چون ما می‌خواستیم از بین همون دانشجوها کمک بگیریم. درنتیجه به ما توصیه کردن که برای کارای 
\lr{coding}  خوب هستن. بعد به اون‌ها آموزش دادیم. 
بعد کامپیوتر که اومد، من رفتم \ut که ببینم \lr{procedure} اونا چیه. کامپیوتر نداشتن ولی با همون 
سیستم کارت، \lr{procedure} اون‌ها رو خوب مطالعه کردیم و با توجه به امکانات کامپیوتر، در اون 
مدتی که بودیم، تو دو سال تا این که راه افتاد و جا افتاد، ما همکاری داشتم باهاشون. عرض کنم که 
همون طور که توضیح دادم، سیستم‌های دانشجویی و آموزشی رو ما کاملا \lr{computerize} کردیم. 
در ضمن چند تا درس کامپیوتر هم برای اولین بار اون جا ارائه دادیم. که یک درس کامپیوتر \lr{Basic} 
بود، یک \fort \lr{programming} بود، و دو تا درس دادیم برای مهندسی که یکی دیگه از اساتید 
درس می‌دادیم، روش‌های مختلف حل مسائل دیفرانسیل و درس‌هایی از این گونه به دانشجوهای رشته‌های 
فیزیک و ریاضی. خیلی مرکز کوچیکی بود. و در عین حال که کوچیک بود تونست در زمان کمی، نسبتا 
کارای مفیدی رو انجام بده و بعدا هم ادامه پیدا کرد. این طور نبود که تعطیل بشه. الان البته ازش خبر 
ندارم ولی مدیریت دانشگاه و اساتید در اون موقع کار خیلی مهمی بود که یک دانشگاه انجام بده. اون 
موقع \ut و دانشگاه‌های دیگه نداشتن کامپیوتر. البته \su کامپیوتر داشت چون از قبل امریکایی‌ها اون جا 
هم استفاده کرده بودن و معرفی کرده بودن کامپیوتر رو.

\que
شما توی مرکز کامپیوتر \ui نیروی خانم هم داشتین؟

\ans
بله. اون کسی که برامون، چون ما سیستم کارت، قبلا \lr{input} رو با کارت‌های \ibm انجام می‌دادیم، 
\lr{key punch} بهشون می‌گفتیم،
اونا دخترا بودن. برنامه‌نویس اون موقع نداشتیم، پسر بودن اون چندتایی که با ما همکاری می‌کردن از 
دانشجویان. ولی بودن بعضی از همکارا، دختر دانشجو بودن، یا دخترایی بودن که استخدام کرده بودیم.

\que
بچه‌هایی که انتخاب شدن رو \ibm تست گرفت ازشون؟ 
\ans
بله. ما درخواست کردیم که بیان و تست بگیرن. بعد جالبه که بگم که چقدر تست اونا دقیق بود. واقعا 
یادم هست که این تست رو، وقتی که جوابش رو به من نشون دادن، دیدم اون کسی که واقعا شاگرد اول 
هست و بهترین دانشجو هست، بالاترین نمره رو آورده و اون کسی که بدترین نمره رو آورده، از اوناس که 
اصلا درس نمی‌خونه و بی‌استعداده. تست هوش بود البته اون تستی که اومدن گرفتن. بیشتر قدرت 
محاسباتی و منطقی شاگردا رو ارزیابی می‌کرد.

\que 
خاطرتون هست بیشتر از چه رشته‌هایی بودن بچه‌هایی که قبول شدن؟

\ans
ریاضی و فیزیک بود.


\que
از بین همون‌ها گرفتین؟

\ans
از بین همون‌ها گرفتیم.

\que
فرمودین که از اصفهان میاین به مرکز کامپیوتر \imi‌. 
\ans
میام به خود \imi که یه مجموعه \lr{consulting} بود. یه شرکت مشاوره مدیریت بود، شرکت مشاوره 
مدیریت صنعتی بود. اون در اون سال‌هایی که از سال ۵۰ تا ۶۰ میشه، ما هم سیستم‌های کامپیوتری رو 
مشغول بودیم و هم سیستم‌های مشاوره مدیریت در زمینه‌های دیگه. ولی خب رابطه من در اون سال‌ها با 
کامپیوتر حفظ شد. همون طور که عرض کردم، هم در \ut این کار رو انجام دادیم، \lr{computerize} 
کردن سیستم‌هاشون رو، و هم در \tu. البته خب پیشرفته‌تر. تجربه بیشتری داشتیم. تونستیم سیستم‌های 
پیشرفته‌تری رو براشون طراحی کنیم و اجرا کنیم.

\que
چه سیستم‌هایی رو طراحی می فرمودین اون جا؟

\ans
‌ببینید همون سیستم‌های دانشجویی. تمام اطلاعات دانشجویی، مکانیزه‌کردن کلیه فعالیت‌های دانشجویی. 
در هر دو دانشگاه انجام دادیم. البته کارهای دیگه هم در \imi انجام می‌شد. مثل سیستم‌هایی که 
\vniroo از ما خواسته بود 
براشون \lr{computerize} کنیم در ... در آبادان، یعنی در خوزستان یک تشکیلات بسیار وسیع و 
گسترده‌ای بود که شبکه برق ایران اصلا از اون جا تغذیه می‌شد. سد دز و اون تشکیلات که سیستم‌های 
انبارهاشون که غیرمتمرکز بود رو \lr{computerize} کردیم. و سیستم‌هایی از این قبیل که امروزه البته 
مسائل حل‌شده‌ای هستند.

\que
پس در واقع شما در \imi مشاوره کامپیوتر می‌دادین به یک شکلی، درسته؟

\ans
بله. درسته. ما آخه \lr{department}های مختلف داشتیم در \imi در اون زمان. یکی از 
\lr{department}ها اسمش بود 
\lr{department} سیستم. 
که همین طراحی سیستم‌های کامپیوتری بود. و خب من در اون \lr{department}  بودم. ولی این به این 
معنا نبود که پروژه‌های دیگه رو روش وقت صرف نمی‌کردیم. چون یه سیستم ماتریسی بود که ما می‌تونستیم 
رو پروژه‌های دیگه‌ای هم همکاری داشته باشیم.

\que
شما چجوری به این سازمان وارد شدید؟ چون اگر اشتباه نکنم اون سازمان تازه هم تأسیس شده بود.

\ans
بله، اون موقع بله. اون موقع تازه یک مدیریت خیلی متحولی پیدا کرده بود. یکی از دوستان من که با من، 
یعنی می‌دونست که من همسرم در تهران مایل هست باشه و این‌ها، گفتش که اگه مایل هستی که بری 
تهران، الان خیلی استقبال می‌کنن که بیای اون جا و اونم چون همسرم خیلی علاقه‌مند بود که در تهران 
باشه و پیش پدر مادرش، پدر مادر خود بنده هم در تهران بودن، دیگه از \ui  استعفا دادم و آمدم تهران و 
به این ترتیب وارد \imi شدم. اون موقع یک ‌مدیریت خیلی پیشرویی داشت. یک جوانی به نام جمشید 
قراچه‌داغی مدیرعاملش بود که در حد خودش از، به قول بعضیا، خیلی نبوغ داشت در کار مدیریت و 
خودش هم اتفاقا سوابق کامپیوتری در \ibm داشت و مسئول آموزش \ibm بود. بنابراین اون هم خودش 
مشوق کارهای کامپیوتری بود. به این ترتیب ما چند سالی اون جا بودیم تا خورد به انقلاب.

\que
خاطره‌ای از همکاری نزدیک با آقای قراچه‌داغی هم دارید؟ 
\ans
بله. ما تمام این سیستم‌ها رو حتی بعضی اوقات با جزئیاتش رو با ایشون مطرح می‌کردیم و طراحی 
می‌کردیم و ایشون در کلیه امور بود. چون اون موقع هم این سیستم‌ها اون طوری سلسله‌مراتبی نبود، 
همکاری نزدیک بود. اونم خودش چون خیلی اهل کارای کامپیوتری بود علاقه‌مند بود که از نزدیک دنبال 
بکنه و این نوع پروژه‌ها رو تشویق بکنه. خودش هم بالاخره وارد بود و صاحب‌نظر بود و کمک می‌کرد.

\que
شما هنوز با ایشون در ارتباط هستین؟
\ans
ارتباط اون طوری ندارم ولی چون سال‌ها کار کرده بودیم از طریق دوستان دیگه گاه گاهی ازشون خبر 
می‌گیریم یا مثلا ممکنه تو فضای مجازی مثلا پیامی رد و بدل می‌شه. ولی چون ایشون بالاخره به لحاظ 
گرایش‌های سیاسی خیلی فرق داره با افرادی مثل بنده دیگه چیز نیست که، خیلی راحت نیست که ما 
بتونیم یه ارتباط معنی‌داری ایجاد بکنیم.

\que
چون من با یکی از همکارانشان در واقع، دو سه تا از همکارانشون که مصاحبه کردم، بارها اسم ایشون 
اومد ولی متاسفانه، تو کتابای مختلف هم، مثل کتاب خاطرات دکتر نیازمند و دیگران هی اشاره شد به 
ایشون و نقش ایشون در \imi و سابقه کامپیوتری ایشون، من خیلی مترصد بودم که بتونم با ایشون هم 
یک مصاحبه‌ای بگیرم ولی متاسفانه راه ارتباطی‌ای با ایشون پیدا نکرده‌ام هنوز. 

\ans
شما اگر بخواین ارتباط برقرار کنین بد نیست با آقای بیژن خرم در \imi تماس بگیرید. کم و بیش با 
ایشون مرتبط هستن. شماره تلفن ایشون رو بگیرین و دیگه، کار می‌تونه انجام بشه. ایشون به نظر من هم 
علاقه‌مند خواهد بود که صحبت کنه. چون به هر حال به ایران خیلی علاقه‌منده.

\que 
خیلی سپاس‌گزارم از راهنمایی‌تون. متشکرم. ... پس ما در \imi بخشی رو داشتیم که به مشاوره طراحی 
سیستم به سازمان‌ها می‌داده، درسته؟
\ans
بله بله، درسته. 
\que
شما به سه تا از مشتری‌های عمده‌اش که \ut و \tu و \vniroo بودن اشاره کردین. جاهای دیگه‌ای هم 
خاطرتون هست که حالا خودتون یا همکارانتون بوده باشن و در کنار این سوال، این که شما این کار 
طراحی رو چجوری انجام می‌دادین؟ مبتنی بر کامپیوتر انجام می‌دادین یا مبتنی بر این که اون‌ها، یعنی شما 
کامپیوتر براشون تهیه می‌کردین و براشون سیستم طراحی می‌کردین یا اونا کامپیوتر تهیه کرده بودن و 
می‌خواستن سیستم طراحی کنین یا در واقع این مناسبات چجوری بود؟

\ans
اون قدر که یادم هست، داشتن کامپیوتر رو. قبلا گرفته بودن و ما متناسب با سخت‌افزار اون‌ها کار 
می‌کردیم. طراحی ما هم اون موقع \lr{methodology}های خاص خودش بود. \ibm خودش یه 
\lr{methodology} خاصی داشت اگر اشتباه نکنم اسمش بود \lr{SOP} یا \hw برای خودش یه 
\lr{methodology} داشت. طراحی دستی بود، \lr{computerized} نبود.
البته الان حتما همه این‌ها \lr{computerized} شده. اجازه می‌داد که ما به صورت گام به گام، یه 
سیستمی که اجزاش با همدیگه مرتبط هستن و منطقی هستن و با همدیگه مرتبط هستن، طراحی بشه. در 
\imi حتی ما درس‌های طراحی \lr{management information system, MIS}، 
می‌دادیم. خود من یه دوره‌هایی تو این زمینه تدریس می‌کردم برای کارشناسان \oil. که اون‌ها 
تخصصی می‌خواستن بتوانن سیستم‌هایی که مورد استفاده‌شون بود رو طراحی کنن. روش‌های ما خب 
منطبق بود با سطح تکنولوژی اون روز و سعی می‌کردیم اینا رو بخونیم، بفهمیم و به کار بگیریم و آموزش 
بدیم.

\que
در طراحی سیستمی که برای \tu مثلا اگر بعد از \ut بوده استفاده می‌کردین، آیا از کارهایی که تو \ut 
کرده بودین هم کمک می‌گرفتین؟ مثلا \lr{package} طراحی می‌کردین یا یه جوری که دوباره‌کاری نشه 
یا نه، همیشه از اول پیش می‌رفته کار.

\ans
خب آخه هر جایی که می‌رفتیم سعی می‌کردیم یه مقداری کارمون رو پیشرفت بدیم. مثلا در \tu ما یه 
سیستم \lr{scheduling} برای کلاس‌ها گذاشتیم که و درس‌ها، که کمترین برخورد رو ساعت درس‌ها با 
هم داشته باشن و از فضای آموزشی هم بیشترین استفاده بشه. و این که این دو تا متغیر رو بتوانیم 
\lr{optimize} بکنیم
برای خودمون اون موقع، یه الگوریتمی براش طراحی کردیم که کار رو انجام بده. مثلا ما در \ui نداشتیم. 
در \ut نداشتیم. بنابراین هر کجا می‌رفتیم بالاخره نمی‌خواستیم کار کپی انجام بدیم. اون موقع هم وقت 
ماها خیلی زیادتر از حالا بود. مثل حالا نبود که یک نفر یه سره و هزار سودا. ما کار دیگه نداشتیم. تمام 
توجهمون متمرکز بود که سیستم رو درست طراحی بکنیم. اون موقع هم خب فرضا من حداکثر ۳۰ سال 
داشتم یا مثلا دوستانی که همکاری می‌کردیم حداکثر همین حد بودن. خیلی علاقه‌مند بودن و انگیزه 
داشتن، کامپیوتر تازه آمده بود و مایل بودن که نوآوری‌های مفیدی انجام بدن. بنابراین هر کارمون یه 
چیزای جدیدی داشت. ولی هنوز کارا به صورت \lr{package} درنیومده بود. حتی اسم \lr{package} 
هم اون موقع نبود. شاید اسمای دیگه به کار برده می‌شد. امروز هست که این اصطلاحات جا افتاده و 
بیشتر مورد استفاده‌ است.
\que
یه جایی فرمودین که با \oil. در واقع شما کار طراحی سیستم برای \oil انجام دادین یا 
کارهای، کلاس‌های مدیریت برگزار کردین براشون؟

\ans
از \oil تماس گرفتن و گفتن ما می‌خوایم کارکنان مرکز کامپیوتر \oil رو براشون دوره‌ای بگذارید که 
توانایی طراحی سیستم داشته باشن. یعنی بدونن \lr{methodology} طراحی سیستم چیست. حالا یا یه 
سیستم کوچیک مثل یه \lr{application} یا سیستم کامل برای مثلا یه سازمان تحت نظر. که ما اون 
موقع، من خودمم مسئول این کار بودم، آموزش این کار و ما روش‌هایی که در اون زمان مورد استفاده بود و 
طراحی سیستم رو استاندارد، براش استاندارد داشت که چگونه شما تمام نیازها رو \lr{analyze} بکنید، 
بعد چگونه از \lr{output} شروع بکنین، یعنی چه نیازهایی رو این سیستم باید پاسخگو باشه، بعد چه 
دیتای ورودی این احتیاج داره، چه فرایندهایی لازم داره و چگونه اینا باید زنجیروار به هم متصل بشن. 
این‌ها رو من تا اون جایی که خاطرم هست، مال بیش از پنجاه سال پیشه، ما \lr{methodology} 
کارهای \ibm رو دقیق مطالعه کردیم، که روش استاندارده، \lr{text book} داره حتی برای این کار. و 
همچنین مال \hw رو. یه سیستمی داشت به نام ۲۰۰۰ [\hwtwok]. با توجه به \lr{methodology} 
این شرکت‌های معروف ما اون دوره رو طراحی کردیم و آموزش دادیم. این‌ها مراحل طراحی سیستم رو 
برای کارشناسای \voil که اون موقع \oil بود، ارائه می‌دادیم. اون قدر که من یادم هست، دوره‌ای بود که 
خیلی هم وقت گرفت و خیلی هم مطلب ما تولید کردیم و آموزش دادیم. دیگه نمی‌دونم اون موقع چقدر 
مفید و موثر بود ولی این کار انجام شد.

\que
شما از این دوره‌هایی که برگزار کردین، \lr{document}ای، مثلا طرح درسی چیزی هم خدمتتون 
هست؟
\que
بله، من بایستی برم اسناد و سوابق سال‌های گذشته رو دربیارم، از جمله همین دوره طراحی سیستم باید من 
سوابقی ازش داشته باشم.

\que
خیلی متشکرم، زحمتتون می‌شه البته ولی اگر شما این زحمت رو بکشین یا اگر دوستانی هستن که کمک 
کنن یا من خودم مشتاقم که بیام خدمتتون حتما، این یه بخشی از تاریخ مملکته که نه هیچ جا ثبت شده و 
نه واقعیتش، کسی بهش اهمیت داده تا الان. برای همین اینا اسناد مهمی است. اگر ما بتونیم حداقل یه 
اسکنی از این‌ها داشته باشیم، خیلی مایه مسرت خواهد بود.

\ans
انشاالله که پیدا کنم، من چون دو سه سال پیش، شاید دو سه تا وانت از این چیزایی که داشتم رو داده‌ام 
بیرون، این کتاب‌ها که رفته تو این کتابخونه‌ها که تو استان‌ها و روستاها و اینا تأسیس شده توسط آدم‌های 
خیر و یه سری چیزایی هم که فکر می‌کردم دیگه منسوخ شده، اونا رو هم انداخته‌ام دور. اگه باشه، می‌بینم 
و بهتون خبر می‌دم و خیلی هم خوشحال می‌شم که بدم خدمتتون.

\que 
خیلی لطف می‌کنین، متشکرم. شما فرمودین که سیستم \hw رو هم این جا مطالعه کرده‌این. من تا جایی 
که خاطرم هست، ارتش در ابتدای دهه پنجاه، سیستم‌هاش رو از \ibm تبدیل می‌کنه به \hw و تا جایی که 
من بهش برخوردم تنها جایی بوده که استفاده می‌کرده از کامپیوتر \hw در ایران. شاید هم اشتباه می‌کنم. 
مثلا 
\hw
 \lr{century}
\RTLfootnote{اشتباه مصاحبه‌کننده. \ncrcent داشته‌ایم.}
 داشتن. شما آیا با خود این کامپیوترا هم کار کردین یا فقط \lr{manual}ها 
رو دیدین و 
بر اساس تجربه‌ای که قبلا داشتین طراحی کردین؟

\ans
نه من با \hw کار نکردم. من بیشتر با \ibm بود. ولی می‌دونم که \hw رو ارتش داشت. یه شرکت 
معروفی هم داشتن. اون موقع خیلی هم براش سرمایه‌گذاری می‌کردن. بعضی ازسران ارتش اون موقع هم 
ارتباط نزدیک داشتن با این شرکت کامپیوتری و منابع عظیمی برای این شرکت خرج می‌شد. ولی من با 
کامپیوترهای \hw هیچ وقت خودم کار نکردم.

\que 
شرکت \isiran بود فکر کنم

\ans
فکر کنم \isiran بعد از انقلاب اسمش شد \isiran. \isiran رو خوب می‌شناسم. ولی قبل از ایران یه 
اسم دیگه‌ای فکر کنم داشت. شاید شما تو \lr{document}هاتون پیدا بکنین.

\que
من اگر پیدا کردم حتما خدمتتون عرض می‌کنم. شما هیچ وقت در این سازمان‌هایی که کار کردید، \imi، 
ارتباطی هم با ارتش داشتین؟ یا مراکز کامپیوتریشون؟

\ans
من نه. موقعی که در \imi بودم ارتباطی نداشتم ولی بعدا که من از \imi آمدم بیرون، در سال ۶۰، یه 
شرکتی تأسیس کردیم به نام  \bsi. یه شرکت مهندسی مشاوره که هنوزم هست. در سال ۶۰ تأسیس شده و 
الان بیش از چهل ساله که داره فعالیت می‌کنه. در اون جا ما بعضی وقتا کارای کامپیوتری کرده‌ایم. مثلا 
\lr{strategy planning} 
کرده‌ایم برای \lr{IT} برای \vrah. ده سال، پونزده سال پیش. یا این که سیستم‌های یکی از شرکت‌های 
ارتش رو، سیستم‌های انبارش رو ما \lr{computerize} کردیم. البته پروژه بزرگی نبود. در این حد کار 
بوده ولی سیستم‌های ملی و فراگیرشون رو نه، کار نکرده‌ایم.

\que
اون موقعی هم که شما باهاشون همکاری کردین، همین کامپیوترهای \hw رو داشتن؟

\ans
نخیر. اون شرکتی که ما باهاش کار می‌کردیم کامپیوترای کوچیک داشتن.
\que
آها، یعنی دوران \lr{PC} و این‌ها بوده پس.

\ans
این دیگه مال بعد از انقلابه دیگه. مال بعد از انقلاب یه داستان دیگه‌‌اس که اتفاقا شما هم سوال کرده‌این 
راجع به کمیسیون ملی انفورماتیک و اینا، که بهش که رسیدیم من اونا رو توضیح می‌دم خدمتتون.

\que
خیلی سپاس‌گزارم. من فکر می‌کنم امروز به اون جا نمی‌رسیم، اگر بخوایم ساعت ۴ تموم کنیم، من فکر 
می‌کنم همین قبل از انقلاب بمونیم. چون اون بحث، بحث مفصلیه و من حیفم میاد که وسطش قطع بشه.  
البته اگر برای شما اشکالی نداشته باشه.

\ans
الان ساعت چنده قربون؟

\que
الان یک ربع به چهاره. ما الان ۴۱ دقیقه‌س که داریم صحبت می‌کنیم.

\ans
حالا می‌خواین این یه ربع رو ما استفاده کنیم اگه باقی موند که باز هم در خدمتتون خواهم بود.

\que
خواهش می‌کنم. خیلی لطف می‌کنین. الان تصویری که برای من ساخته شد اینه که شما در \imi کارهای 
مشاوره، \lr{system analyst} دارین و کسانی که طراحی می‌کنن. آیا کار \lr{programming} هم 
شما اون جا انجام می‌دادین یا نه؟

\ans
نه، \lr{programming} انجام نمی‌دادیم. ما، کاری که من خودم می‌کردم، طراحی کلی پروژه رو انجام 
می‌دادم، \lr{specification} اون سیستم رو می‌نوشتیم، خروجی‌هایی که مورد نیاز هست رو مشخص 
می‌کردیم، منطق سیستم رو مشخص می‌کردیم. ولی \lr{coding}ش رو همکارایی داشتیم که کارشون 
اصلا این بود و خیلی مهارت بیشتری داشتن از فردی مثل خود من. ولی ما در تست سیستم و اینا باهاشون 
کار می‌کردیم که اون کاری که باید انجام بشه، سیستم انجام بده.

\que
و این تو خود \imi بود؟
\ans
ما خب می‌نوشتیم برنامه‌ها رو آماده می‌کردیم و رو سیستم کارفرما اجرا می‌کردیم.

\que
در واقع سوالم همین بود، که شما فقط طراحی می‌کردین یا طراحی و اجرا هم با شما بود؟
\ans
معمولا تو کارای کامپیوتری اجرا هم با ما بود. سیستم رو طراحی می‌کردیم، تست می‌کردیم. حتی کارای 
\lr{parallel run}
 انجام می‌دادیم که مطمئن بشیم که این سیستم داره درست کار می‌کنه که بتونیم تحویل بدیم.

\que
وزارت‌خونه‌ها و این‌ها هم با شما کار می‌کردن؟
\ans
کار می‌کردن. مثلا مادامی که در \imi بودیم، یکی از پروژه‌های ما مال \vdara بود و \markazib که 
اون‌ها حتی پیشرفته بود در اون زمان، \lr{database} می‌خواستن طراحی بشه. \vdara اون موقع مثلا 
شاید ۵۰ تا سیستم داشت. ولی از بین تمام این سیستم‌ها، فقط سیستم \lr{payroll}ش درست کار 
می‌کرد. خب اونم ما مشورت می‌دادیم. یا طراحی اون \lr{database}شون، \lr{database} مورد نیاز 
\markazib 
 رو در \imi انجام دادیم. مال سال ۵۶ ئه، یک سال قبل از انقلاب. بعضی از این کارا حتی بعد از 
 انقلاب هم ادامه پیدا کرد. بعضی از کارشناسایی که قبل از انقلاب بودن، حتی بعد از انقلاب هم با 
 \vdara و \markazib کارشون رو ادامه دادن 
که اون سیستم‌ها تکمیل بشه.

\que
شما چقدر نیرو داشتین در \imi؟

\ans
تو \imi خب تعداد نیرومون بیشتر بود،‌ ولی می‌تونم بگم بیشتر از ۱۰ نفر که واقعا تو کار کامپیوتری، 
\lr{coding} ‌
بدونن و کار کرده باشن نداشتیم. یکی از افراد برجسته‌مون یکی از استادای دانشگاه شریف بود به نام آقای 
دکتر سمسارزاده. غلامعلی سمسارزاده که جوونی بود خیلی کم سن و سال. \lr{phd}ش رو در رشته 
کامپیوتر از دانشگاه پنسیلوانیا گرفته بود. ضمن این که در دانشگاه تدریس می‌کرد، وقت عمده‌ای رو هم 
در \imi صرف می‌کرد و این پروژه \markazib رو قسمتیش رو ایشون به عهده داشت و کار رو جلو 
می‌برد. ولیمن حیث المجموعی که بودیم و کار می‌کردیم زیر ده نفر بودیم.

\que
از افراد دیگه کسی خاطرتون هست؟
\ans 
افراد دیگه‌ای که؟
\que
که در \imi ...
\ans
اسامی‌شون رو می‌فرمایین؟ بله ... حافظه ما دیگه ... خیلی وقت می‌گذره از اون موقع. آقای فوادجلال 
فاطمی بود که برنامه‌نویس بود، آقای کمره‌ای بود که برنامه‌نویس بود. آقای خسرو ورزا بود که مهندس برق 
بود ولی وارد بود به کارای طراحی سیستم و در \ibm هم تجاربی داشت و کار کرده بود. این‌ها کسانی 
هستن که اسامی‌شون تقریبا متبادر به ذهن می‌شه.

\que
چون شما این جا کار طراحی می‌کردین، عملا در واقع نیروی خانم نداشتین؟
\ans
چرا، الان که فکر می‌کنم تو طراحی اون \lr{database} یکی از خانوم‌هایی که علاقه‌مند بود همکاری 
داشت ولی الان اسمش رو یادم نمیاد. یعنی یه خانم هم بود.

\que
از ارتباطتون با دانشگاه شریف به واسطه دکتر سمسارزاده فرمودین. با دانشگاه‌های دیگه هم همکاری 
داشتین؟ به جز این که شما براشون پروژه‌ای پیاده کنین؟ یا بذارین سوال رو یه جور دیگه بپرسم. این 
فضایی که شما دارین درش کار می‌کنین، در این مملکت کار کامپیوتری می‌کنین، جایگاه \imi تو این 
فضای کامپیوتری چیه؟

\ans
عرض کنم که شاید من واقعا نتونم یه پاسخ دقیقی به شما بدم که نسبت بهش علم داشته باشم، مطمئن 
باشم. چون در اون موقع الان فکر می‌کنم شرکت‌هایی که تو این زمینه تجربه داشته باشن و قوی باشن، چیز 
زیادی به نظرم نمی‌رسه. یکی دو تا هم که به نظرم می‌رسه، جزئیاتش یادم نیست. یکی \generalsys بود 
که یکی از کارکنان خود \imi رفته بود و اونو ایجاد کرده بود، اونو تأسیس کرده بود که اون موفق بود، 
اون قدر که از اون زمان یادم میاد. \generalsys. ولی هنوز شرکت‌های معتبری در این زمینه درست نشده 
بودن. خود ما یه شرکتی بعدا درست کردیم به نام \cyber که کارای کامپیوتری می‌کرد، در آستانه 
انقلاب. مثلا سال‌های ۵۶، ۵۷. چند تا سیستم مال سازمان‌های آب مثلا اصفهان یا جاهای دیگه رو 
گرفته بودن \lr{computerize} کرده بودن. اون موقع واقعا، من اگر اظهار نظری می‌کنم دقیق نیست که 
این شرکتا چی بودن و \imi بین این شرکتا چه جایگاهی داشت. ولی به نظر من \imi در مقیاس امروز 
اگه بخوایم بگیرم، اون موقع یک سازمان خیلی کوچیک کامپیوتری به حساب میاد بخش کامپیوترش. نه 
یه چیز خیلی مفصل و بزرگ. چون شرکت مشاوره مدیریت بود در اصل، در اساس. و اون کارای 
\lr{computerize} 
کردن سیستم‌ها فرع بود بر اون کار اصلیش.

\que
آقایی که \generalsys رو راه انداختن آقای داریوش مهذبی بودن؟

\ans
بله، دقیقا. داریوش مهذبی. من ندیده بودم اینو ولی همینه که شما می‌فرمایین، داریوش مهذبی.

\que
آقای موسسیان یا آقای خسرو قشقایی هم در \imi با شما همکار بودن؟
\ans
بله. آقای خسرو قشقایی از دوستان نزدیک ما بودن، هنوزم هست. اون اولین کتاب برنامه‌نویسی کامپیوتر 
رو تو ایرانشهر نوشت به اتفاق پرویز کرمانی که اونم از دانشجویان و متخصصین بسیار باهوش ایرانی بود، 
رفت به امریکا و اون جا تا \lr{vice presidency} \ibm هم رفت. با قشقایی و یه نفر دیگه، به نام 
...، حالا اسم سومیش رو یادم نیست. اون‌ها این کتاب برنامه‌نویسی \fort رو نوشتن. آقای قشقایی 
خودش در \imi از کارشناسای خوب کامپیوتر بود و برنامه‌نویسی می‌کرد و اتفاقا تو اون پروژه‌های 
دانشگاهی هم با ما همکار بود و این همکاری رو هنوزم هم با هم داریم، حالا دیگه کار نمی‌کنیم ولی 
سوابق دوستی همچنان هست و آقای قشقایی یکی از کارشناسای اصلی کامپیوتر \imi بودن.

\que
من به دلیل همین کتاب آشنایی با زبان \fort ایشون، مترصد بودم که بتونم با ایشون هم مصاحبه کنم ...
\ans
من شماره ایشون رو می‌تونم به شما بدم که اگر خواستین تلفنی باهاشون تماس بگیرین یا از طریق 
واتس‌‌آپ.

\que
خیلی سپاس‌گزارم. پس اگر امکانش هست شما، حالا با ایشون یک صحبتی بفرمایین، من هم اون فایل 
معرفی پروژه رو دوباره خدمتتون می‌فرستم که اگر ایشون مایل بودن، خیلی خیلی خوشحال می‌شم که با 
ایشون مصاحبه کنم.

\ans
از طریق ایشون شاید بتونین با آقای پرویز کرمانی هم صحبت کنین.

\que
بله، بسیار عالی است. چون کتاب جزو پرفروش‌ترین کتاب‌های کامپیوتر بوده در ایران. و جزو اولین‌هاست 
و اگر اشتباه نکنم سال ۴۶ چاپ می‌شه. خیلی متشکرم. من فکر می‌کنم اگر اجازه بفرمایین ما این بحث 
رو که در واقع تا سال ۵۷ قبل از انقلاب اومدیم، که در واقع شد تجربه کار شما در \ui  و \imi، این جا 
رو ببندیم، بحث انقلاب رو اگر برای شما ممکنه بگذاریم برای یک زمان دیگه. یا اگر براتون مساله‌ای 
نداره، ما پیش بریم. من معمولا مصاحبه‌ها رو روی یک ساعت می‌بندم که شما هم، شما رو خسته نکنم.

\ans
متشکرم. چون من الان یه جلسه دیگه دارم باید برم، من هم خیلی ممنون می‌شم اگر تا این جا ختم کنیم 
جلسه‌مون رو و یک قرار دیگه بگذاریم.

\que
الان قرار بگذاریم یا من بعدا خدمتتون تماس بگیرم؟
\ans
فکر می‌کنم بعدا. چون من وقتم برای این هفته و هفته بعد مقداری محدود هست، مایل هم هستم که 
همین هفته یا هفته بعد این کار انجام بشه، چون بعدا ممکنه فرصت کمتری داشته باشم. من برنامه‌ام رو 
نگاه می‌کنم و خدمتتون زنگ می‌زنم که هماهنگ کنم یک جلسه یک ساعته دیگه هم داشته باشیم.

\que
خیلی متشکرم. پس برای جلسه آینده هماهنگ می‌کنیم.

\ans
لطفا دارین. جناب خلیلی انشاالله موفق باشین. به دوستان دیگه، آقای سعادت و دیگران هم که مسئولیت 
این کار رو بر عهده گرفته‌ان سلام برسونین و تشکر کنیم.

\que
چشم حتما. خیلی ممنون.
\ans
خدانگهدار
\que
خدانگهدار






